دکتر محمد فغفوری، استاد دانشگاه جورج واشنگتن امریکا در سلسله نشستهای بعدازظهر نخستین روز برپایی کنگره بزرگداشت مولانا با حضور در تالار شماره 2 سالن کنفرانس سران اسلامی، پیرامون حضور اشعار مولانا در امریکا سخنرانی کرد.
به گزارش حیات به نقل از ستاد خبری کنگره بزرگداشت هشتصدمین سال تولد مولانا، دکتر فغفوری در ابتدا به بحث پیرامون علل محبوبیت و مقبولیت مولانا در غرب و به ویژه در ایالات متحده طی سال های اخیر و نیز ماهیت برخی از فعالیتهای گوناگون در این زمینه پرداخت که در سطح دانشگاهها و مراکز علمی و نیز در میان اقشار و طبقات گوناگون جامعه امریکا صورت میگیرد.
وی با اشاره به فعالیتهایی که در زمینه ترجمه آثار مولانا در سالهای اخیر صورت گرفته، به مقایسه این ترجمهها با ترجمههایی از پیشینیان پرداخت و گفت: به طور کلی آشنایی غرب با ملای روم، نخست از طریق دیپلماتهای غربی و حکومتیان آن دیار آغاز شد و از طریق آنان ملای روم به مجامع ادبی یا برخی از مراکز دینی معنوی، معرفی در غرب مفاهیمی چون سّر، اسرار، تنهایی، خواب، سحر، شب، عشق، خلوص، زیبایی و محبت، در واقع از معانی والایی که مولانا در ذهن داشته، تُهی شده و گاه به صورت بسیار مکانیکی و صوری ترجمه شده و در نتیجه کل مقصود شاعر به صورت دیگری عرضه شده است شد و طی دو دهه اخیر با ترجمههای آزاد که از اشعار مولانا انجام گرفت، آموزشها و پیام وی با موسیقی غربی پیوند یافته و از این طریق به بازار تجارت نیز راه پیدا کرده است. این روند خود به گسترش فعالیت در زمینه ترجمه کمک بسیار کرد، به طوری که در حال حاضر میتوان از یک قطعه مثنوی چندین ترجمه مختلف یافت.
دکتر فغفوری اضافه کرد: شناخت مجامع علمی غرب از مولانا، سابقهای بیش از یکصد سال دارد. نخستین کسانی که از اواخر قرن نوزدهم میلادی به بعد به ترجمه مثنوی و دیگر اشعار مولانا همت گماشتند، تعداد بسیار معدودی از استادان و صاحبنظران بودند که به زبان فارسی و عرفان اسلامی آشنایی کامل داشتند. ترجمههایی که از آنها در دست است، شاهد تبحر آنان در این زمینه است.
ترجمههای جیمز ردهاوس، یی-اچ-وینفیلد، سی-پی-ویلسون، نیکلسون، و آربری حاصل این دوران است و در این بین ترجمههای دو نفر آخر مقام ممتازی دارد.
وی با اشاره به این که این خدمات ارزنده با کوششهای نسل دیگری از جمله آنهماری شیمل، سیدحسین نصر، ویلیام چیتیک و کارل ارست ادامه یافت، گفت: دقیقا به دلیل کیفیت علمی و محتوای عرفانی این ترجمهها، خوانندگان آنها بیشتر در محدوده مجامع علمی ماند و مقبولیت عام نیافت.
فغفوری یکی از مهمترین اشکالهای ترجمههای اخیر را عدم کلمن بارتز میگوید، سال های تحصیل من در دانشگاه کالیفرنیا با تمرکز بر ادبیات قرن بیستم امریکا گذشت. قبل از سال 1976 حتی نام رومی را نیز نشنیده بودم تا این که رابرت بلای نسخهای از ترجمه اشعار مثنوی را با ترجمه آربری به من داد و گفت که باید این اشعار از قفس آزاد شود شناخت و یا بیاعتنایی به معانی دقیق مفاهیم عرفانی گنجانده شده در اشعار مولانا دانست و گفت: مفاهیمی چون سّر، اسرار، تنهایی، خواب، سحر، شب، عشق، خلوص، زیبایی و محبت، در واقع از معانی والایی که مولانا در ذهن داشته، تُهی شده و گاه به صورت بسیار مکانیکی و صوری ترجمه شده و در نتیجه کل مقصود شاعر به صورت دیگری عرضه شده است، به طوری که وقتی خواننده میخواهد متن فارسی بیت یا غزل ترجمه شده را پیدا کند با مشکل روبهرو میشود، اما این شیوه فهم پیام را برای خواننده غربی آسان میکند.
وی تصریح کرد: ترجمههای آخر مثنوی به ویژه به زبان انگلیسی به طور عمده توسط کسانی انجام شده که بیشتر آنان با زبان فارسی آشنا نیستند یا آشناییشان با این زبان سطحی است.
وی افزود: ترجمههای این گروه از علاقهمندان مولانا یا از زبانهای دیگر به انگلیسی برگردانده شده و یا با کمک دستیاری آشنا به زبان فارسی و نه الزاما مسلط به ادبیات و عرفان ایرانی اسلامی، صورت گرفته است. به همین جهت این ترجمهها همچون ترجمه فیتز جرالد از رباعیات خیام، در واقع ترجمههایی آزاد و عامه فهماند و همین سهولت فهم، یکی از دلایل اصلی اقبال عامه به اشعار مولانا است.
وی به مشهورترین چهرهای که بیش از دیگران در حیطه ترجمه آزاد اشعار مولوی قدم گذاشت اشاره کرد و گفت: کلمن بارتز میگوید، سال های تحصیل من در دانشگاه روشن است که برای مقبولیت دادن به اشعار و اندیشه مولانا، مترجمان غرب مولانا را تا حدی امریکائیزه کردهاند و بخشی از موفقیت آنها نیز مرهون همین همه فهم کردن اشعار مولانا است کالیفرنیا با تمرکز بر ادبیات قرن بیستم امریکا گذشت. قبل از سال 1976 حتی نام رومی را نیز نشنیده بودم تا این که رابرت بلای نسخهای از ترجمه اشعار مثنوی را با ترجمه آربری به من داد و گفت که باید این اشعار از قفس آزاد شود.
وی با نقل قول از زبان مترجم یاد شده در باب نامگذاری این قبیل ترجمهها گفت: این کارها را به نامهای گوناگون میتوان نامید. خود من آنها را ترجمه دوبعدی میخوانم. به این معنا که سعی میکنم ترجمه آزاد و روان اما دقیق و با روح و نه ترجمهای خشک و دور از ذهن خواننده انگلیسی زبان امریکایی ارایه کنم و تلاش میکنم که پیام معنوی شعر را تا حد ممکن حفظ کنم.
دکتر فغفوری در پایان گفت: روشن است که برای مقبولیت دادن به اشعار و اندیشه مولانا، این مترجمان مولانا را تا حدی امریکائیزه کردهاند و بخشی از موفقیت آنها نیز مرهون همین همه فهم کردن اشعار مولانا است. مولانای امریکائیزه شده به مذاق امریکایی خوش و مأنوس میآید و خواننده را به یاد شاعر و نویسنده اومانیست والت ویتمن که بسیار با وی مانوس است، میاندازد.
